{"id":80779,"date":"2024-11-03T14:41:13","date_gmt":"2024-11-03T13:41:13","guid":{"rendered":"https:\/\/jugulajm.net\/?p=80779"},"modified":"2024-11-03T14:42:55","modified_gmt":"2024-11-03T13:42:55","slug":"3-misteret-e-pashpjegueshme-te-jetes-ne-toke","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jugulajm.net\/?p=80779","title":{"rendered":"3 misteret e pashpjegueshme t\u00eb jet\u00ebs n\u00eb Tok\u00eb"},"content":{"rendered":"<p>Tipari p\u00ebrcaktues i bot\u00ebs son\u00eb \u00ebsht\u00eb jeta. P\u00ebr aq sa dim\u00eb deri m\u00eb sot, Toka \u00ebsht\u00eb i vetmi planet ku ka jet\u00eb. Pavar\u00ebsisht nga epoka jon\u00eb e shkat\u00ebrrimit t\u00eb mjedisit, jet\u00eb ka n\u00eb \u00e7do cep t\u00eb globit, n\u00ebn uj\u00eb, por edhe e vendosur n\u00eb mjediset m\u00eb ekstreme q\u00eb mund t\u00eb imagjinojm\u00eb.<\/p>\n<p>Por pse dhe si nisi jeta n\u00eb Tok\u00eb? Cila ishte seria e ngjarjeve q\u00eb \u00e7uan te zogjt\u00eb, \u00e7imkat, amebat, dhe te ne njer\u00ebzit? Ne nuk i kemi t\u00eb gjitha p\u00ebrgjigjet. Por ajo q\u00eb dim\u00eb tregon nj\u00eb histori origjine me nj\u00eb shtrirje epike, dhe q\u00eb na \u00e7on te nj\u00eb aventur\u00eb, q\u00eb nga dit\u00ebt e para t\u00eb bot\u00ebs son\u00eb.<\/p>\n<p><strong>1. Nga erdhi uji i Tok\u00ebs?<\/strong><\/p>\n<div class=\"insertion-box\">\n<div class=\"\">\n<div id=\"t6416fe18e700a\" data-p=\"100\">\n<div id=\"gpt-passback-adpone\" data-google-query-id=\"CNX6ru395_0CFTKHgwcdTPgNmQ\">\n<div id=\"google_ads_iframe_\/97842098\/CNA_16_0__container__\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p><strong><img decoding=\"async\" class=\" lazyloaded\" src=\"https:\/\/media.cna.al\/cna.al\/media3\/-640-0-1679212428xbota-523.jpg\" alt=\"Tri misteret e pashpjegueshme t\u00eb jet\u00ebs n\u00eb Tok\u00eb\" width=\"100%\" data-src=\"https:\/\/media.cna.al\/cna.al\/media3\/-640-0-1679212428xbota-523.jpg\" data-size=\"x\" data-id=\"354189\" \/><\/strong><\/p>\n<p>K\u00ebrkimi p\u00ebr t\u00eb kuptuar pse ka jet\u00eb n\u00eb Tok\u00eb, duhet t\u00eb filloj\u00eb me ujin, sepse uji \u00ebsht\u00eb e vetmja gj\u00eb n\u00eb Tok\u00eb p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn ka nevoj\u00eb jeta. Forma t\u00eb ndryshme t\u00eb jet\u00ebs mund t\u00eb mbijetojn\u00eb me burime ushqimore jasht\u00ebzakonisht t\u00eb ndryshme, por asnj\u00ebra prej tyre nuk jeton dot pa uj\u00eb.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt nuk e kuptojn\u00eb plot\u00ebsisht se si uji mbuloi 2\/3 e sip\u00ebrfaqes s\u00eb bot\u00ebs son\u00eb dhe krijoi kushtin e par\u00eb t\u00eb nevojsh\u00ebm p\u00ebr jet\u00ebn. Problemi \u00ebsht\u00eb i thjesht\u00eb. Kur Toka po formohej, ajo ishte jasht\u00ebzakonisht e nxeht\u00eb. \u00c7do sasi uji q\u00eb ishte n\u00eb fillim do t\u00eb kishte avulluar.<\/p>\n<p>\u201cAt\u00ebher\u00eb si mund t\u00eb kishte kaq shum\u00eb l\u00ebngje t\u00eb kondensuara n\u00eb sip\u00ebrfaqen e nj\u00eb planeti ku duhet t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb shum\u00eb nxeht\u00eb?\u201d- pyet Lidia Hallis, shkenc\u00ebtare planetare n\u00eb Universitetin e Gllasgout n\u00eb Skoci. Shkenc\u00ebtar\u00ebt mund t\u00eb mendojn\u00eb mbi disa opsione t\u00eb besueshme.<\/p>\n<p>A u shp\u00ebrnda uji nga kometat q\u00eb u p\u00ebrplas\u00ebn her\u00eb pas here me planetin ton\u00eb? Ose a kemi uj\u00eb k\u00ebtu n\u00eb Tok\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr shkak t\u00eb ngjarjes jasht\u00ebzakonisht rrethanore t\u00eb planet\u00ebve si Jupiteri q\u00eb enden drejt Diellit nga sistemi i jasht\u00ebm diellor?<\/p>\n<p><strong>2. Si filloi jeta n\u00eb k\u00ebt\u00eb uj\u00eb?<\/strong><\/p>\n<p><strong><img decoding=\"async\" class=\" lazyloaded\" src=\"https:\/\/media.cna.al\/cna.al\/media3\/-640-0-1679212428xbota-1-421.jpg\" alt=\"Tri misteret e pashpjegueshme t\u00eb jet\u00ebs n\u00eb Tok\u00eb\" width=\"100%\" data-src=\"https:\/\/media.cna.al\/cna.al\/media3\/-640-0-1679212428xbota-1-421.jpg\" data-size=\"x\" data-id=\"354190\" \/><\/strong><\/p>\n<p>Dikur ka pasur dhe disa forme jet\u00eb. Ka t\u00eb ngjar\u00eb q\u00eb jeta t\u00eb mos e ken\u00eb filles\u00ebn n\u00eb k\u00ebt\u00eb planet. E megjithat\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt kan\u00eb arsye t\u00eb mira p\u00ebr t\u00eb dyshuar se po. P\u00ebr dekada t\u00eb t\u00ebra, ata jan\u00eb p\u00ebrpjekur t\u00eb rikrijojn\u00eb n\u00eb laborator\u00eb kushtet e asaj Toke t\u00eb hershme t\u00eb mbushur me uj\u00eb.<\/p>\n<p>Mendimi mbizot\u00ebrues n\u00eb mesin e tyre, \u00ebsht\u00eb se n\u00ebse do t\u00eb munden t\u00eb imitojn\u00eb kushtet e Tok\u00ebs s\u00eb hershme, do t\u00eb jen\u00eb p\u00ebrfundimisht n\u00eb gjendje t\u00eb krijojn\u00eb di\u00e7ka t\u00eb ngjashme me qelizat e para t\u00eb thjeshta q\u00eb u formuan k\u00ebtu miliarda vjet m\u00eb par\u00eb. Nga atje, ata mund t\u00eb bashkojn\u00eb cop\u00ebzat e nj\u00eb historie se si filloi jeta n\u00eb Tok\u00eb.<\/p>\n<p>Kjo linj\u00eb k\u00ebrkimesh ka treguar disa suksese mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebse. N\u00eb vitet 1950, shkenc\u00ebtar\u00ebt Harold Jurej dhe Stenli Miler, treguan se \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb sintetizohet aminoacidi i glicin\u00ebs \u2013 pra nj\u00eb nga blloqet nd\u00ebrtuese m\u00eb themelore t\u00eb jet\u00ebs \u2013 duke p\u00ebrzier s\u00eb bashku disa gazra q\u00eb besohet se kan\u00eb mbushur atmosfer\u00ebn miliarda vjet m\u00eb par\u00eb, me nxeht\u00ebsi dhe me shkarkesa rrufesh t\u00eb simuluara n\u00eb laborator.<\/p>\n<p>Q\u00eb nga ajo koh\u00eb, shkenc\u00ebtar\u00ebt kan\u00eb qen\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb krijojn\u00eb gjurm\u00eb lipidesh q\u00eb u ngjajn\u00eb shum\u00eb membranave qelizore. Dhe ata kan\u00eb formuar molekula t\u00eb ARN-s\u00eb, t\u00eb cilat jan\u00eb si ADN-ja n\u00eb nj\u00eb form\u00eb t\u00eb thjesht\u00ebzuar. Por krijimi i t\u00eb gjith\u00eb k\u00ebtyre komponent\u00ebve t\u00eb jet\u00ebs nuk ndodhi n\u00eb nj\u00eb laborator dhe grumbullimi n\u00eb nj\u00eb qeliz\u00eb t\u00eb thjesht\u00eb.<\/p>\n<p>At\u00ebher\u00eb cili \u00ebsht\u00eb misteri? Dhe \u00e7far\u00eb do t\u00eb thot\u00eb n\u00ebse shkenc\u00ebtar\u00ebt do t\u00eb ken\u00eb sukses duke e rikrijuar jet\u00ebn brenda nj\u00eb shisheje? N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast ata mund t\u00eb zbulojn\u00eb jo vet\u00ebm historin\u00eb e origjin\u00ebs s\u00eb jet\u00ebs n\u00eb Tok\u00eb, por t\u00eb arrijn\u00eb n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrfundim trondit\u00ebs se sa e zakonshme duhet t\u00eb jet\u00eb jeta n\u00eb Univers.<\/p>\n<p><strong>3. \u00c7far\u00eb \u00ebsht\u00eb tek e fundit jeta?<\/strong><\/p>\n<p><strong><img decoding=\"async\" class=\" lazyloaded\" src=\"https:\/\/media.cna.al\/cna.al\/media3\/-640-0-1679212428xbota-2-480.jpg\" alt=\"Tri misteret e pashpjegueshme t\u00eb jet\u00ebs n\u00eb Tok\u00eb\" width=\"100%\" data-src=\"https:\/\/media.cna.al\/cna.al\/media3\/-640-0-1679212428xbota-2-480.jpg\" data-size=\"x\" data-id=\"354191\" \/><\/strong><\/p>\n<p>Pavar\u00ebsisht se nuk jemi t\u00eb sigurt se si nisi fillimisht, sot e dim\u00eb se Toka \u00ebsht\u00eb plot me forma jete. Ne e njohim jet\u00ebn kur e shohim. Por a e dim\u00eb se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb ajo n\u00eb thelb? \u201cAskush nuk ka qen\u00eb n\u00eb gjendje ta p\u00ebrcaktoj\u00eb tamam jet\u00ebn, dhe disa njer\u00ebz do t\u2019ju thon\u00eb se kjo gj\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb e mundur\u201d- thot\u00eb Karl Zimer, gazetar i \u00e7\u00ebshtjeve shkencore dhe autor i librit \u201cN\u00eb skajet e jet\u00ebs: N\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb dometh\u00ebnies s\u00eb t\u00eb qenit gjall\u00eb\u201d.<\/p>\n<p>Dhe kjo jo p\u00ebr shkak t\u00eb munges\u00ebs s\u00eb p\u00ebrpjekjeve. \u201cEkzistojn\u00eb qindra p\u00ebrkufizime t\u00eb jet\u00ebs q\u00eb jan\u00eb publikuar nga vet\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebt n\u00eb literatur\u00ebn shkencore. Pyetja se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb jeta, duket si e leht\u00eb, si di\u00e7ka q\u00eb duhet t\u2019i jap\u00eb p\u00ebrgjigje edhe nj\u00eb nx\u00ebn\u00ebs i klas\u00ebs s\u00eb pest\u00eb.<\/p>\n<p>Ajo ndihet sikur duhet t\u00eb jet\u00eb e leht\u00eb sepse ne e ndiejm\u00eb at\u00eb. Vet\u00eb truri yn\u00eb \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrshtatur p\u00ebr t\u00eb njohur gj\u00ebra t\u00eb tilla si l\u00ebvizja biologjike. Ne jemi disi t\u00eb prirur p\u00ebr ta njohur jet\u00ebn. Por n\u00eb fakt kjo nuk do t\u00eb thot\u00eb se ne e dim\u00eb se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb\u201d, \u2013 thekson Zimer.<\/p>\n<p>Problemi \u00ebsht\u00eb se p\u00ebr \u00e7do p\u00ebrkufizim t\u00eb jet\u00ebs, shkenc\u00ebtar\u00ebt mund t\u00eb mendojn\u00eb p\u00ebr nj\u00eb p\u00ebrjashtim q\u00eb e ngat\u00ebrron t\u00eb gjith\u00eb \u00e7\u00ebshtje. P\u00ebr shembull marrim p\u00ebrkufizimin e NASA-s mbi jet\u00ebn: \u201cJeta \u00ebsht\u00eb nj\u00eb sistem kimik i vet\u00ebq\u00ebndruesh\u00ebm, i aft\u00eb p\u00ebr evolucionin darvinian\u201d.<\/p>\n<p>Por ky p\u00ebrkufizim do t\u00eb p\u00ebrjashtonte viruset, t\u00eb cil\u00ebt nuk jan\u00eb t\u00eb \u201cvet\u00ebq\u00ebndrueshme\u201d dhe q\u00eb mund t\u00eb mbijetojn\u00eb dhe shumohen vet\u00ebm u infiltruar te nj\u00eb bujt\u00ebs. Nga nj\u00ebra an\u00eb, nj\u00eb p\u00ebrkufizim i jet\u00ebs do t\u00eb na hynte n\u00eb pun\u00eb, nd\u00ebrsa ne jemi duke k\u00ebrkuar p\u00ebr shenja t\u00eb saj n\u00eb planet\u00eb dhe H\u00ebna t\u00eb tjera. Si do ta njihnim jet\u00ebn kur ta gjenim? Nga ana tjet\u00ebr, Zimer thot\u00eb se \u00ebsht\u00eb ndoshta i pamundur p\u00ebrcaktimi i sakt\u00eb se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb jeta, ose t\u00eb pakt\u00ebn jo me njohurit\u00eb tona aktuale.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tipari p\u00ebrcaktues i bot\u00ebs son\u00eb \u00ebsht\u00eb jeta. P\u00ebr aq sa dim\u00eb deri m\u00eb sot, Toka \u00ebsht\u00eb i vetmi planet ku ka jet\u00eb. Pavar\u00ebsisht nga epoka jon\u00eb e shkat\u00ebrrimit t\u00eb mjedisit, jet\u00eb ka n\u00eb \u00e7do cep t\u00eb globit, n\u00ebn uj\u00eb, por edhe e vendosur n\u00eb mjediset m\u00eb ekstreme q\u00eb mund t\u00eb imagjinojm\u00eb. Por pse dhe si [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":54149,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7664,6332],"tags":[33888],"class_list":{"0":"post-80779","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-bota","8":"category-te-fundit","9":"tag-3-misteret-e-pashpjegueshme-te-jetes-ne-toke"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80779","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=80779"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/80779\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/54149"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=80779"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=80779"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jugulajm.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=80779"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}